Prijzen stijgen, je boodschappen worden duurder en je koopkracht daalt. Inflatie ontstaat wanneer de prijzen van goederen en diensten over de hele linie omhooggaan, niet alleen bij één product of sector. Maar waarom gebeurt dat eigenlijk? Hoe ontstaat inflatie precies? Dat heeft bijna altijd te maken met een combinatie van oorzaken, van hogere productiekosten tot meer geld in omloop.
Vraag en aanbod: de basis van prijsstijgingen
De meest bekende oorzaak van inflatie is een onbalans tussen vraag en aanbod. Als veel mensen iets willen kopen, maar er is te weinig van, gaan de prijzen omhoog. Dit noem je vraaginflatie. Denk aan een situatie waarbij de economie goed draait, mensen meer verdienen en meer uitgeven. Bedrijven merken dat ze moeite hebben om de vraag bij te houden en verhogen hun prijzen.
Het omgekeerde werkt ook: als het aanbod plotseling kleiner wordt, bijvoorbeeld door een verstoorde aanvoerketen, stijgen de prijzen ook. Tijdens de coronapandemie zag je dit duidelijk terug. Fabrieken lagen stil, transport stagneerde en er ontstonden tekorten aan allerlei producten.
Hogere productiekosten worden doorberekend
Een andere veelvoorkomende oorzaak is dat het voor bedrijven duurder wordt om hun producten te maken. Dit heet kosteninflatie. Als grondstoffen, energie of lonen duurder worden, betalen bedrijven meer voor hun productieproces. Die extra kosten berekenen ze door in de verkoopprijs. Jij betaalt uiteindelijk meer bij de kassa.
Stijgende energieprijzen zijn hierin een groot voorbeeld. Energie is nodig voor bijna alles: fabrieken, transport, verwarming. Als de energieprijzen flink stijgen, werkt dat door in de kosten van vrijwel elk product. Dat zagen we duidelijk na de energiecrisis die in 2021 en 2022 ontstond door een combinatie van herstel na corona en geopolitieke spanningen.
Wat doet meer geld in omloop?
Als er meer geld in de economie circuleert zonder dat er ook meer producten of diensten tegenover staan, stijgen de prijzen. Dit is een van de klassieke verklaringen voor inflatie. Er is simpelweg meer geld om hetzelfde aantal spullen mee te kopen, waardoor de waarde van dat geld daalt.
Centrale banken, zoals de Europese Centrale Bank, houden hier rekening mee bij hun beleid. Te veel geld drukken of de rente te lang te laag houden, kan bijdragen aan hogere inflatie. Na de financiële crisis van 2008 hield de ECB de rente jarenlang historisch laag. De inflatie in het eurogebied schommelde daarna lange tijd rond de anderhalf procent, ruim onder de doelstelling van twee procent.
Importprijzen en belastingen spelen ook mee
Nederland importeert veel producten van buiten de grens. Als die producten in het buitenland duurder worden, of als de euro minder waard wordt ten opzichte van andere valuta, betalen we meer voor die import. Die hogere importprijzen werken door in de Nederlandse inflatie.
Ook belastingwijzigingen kunnen inflatie aanwakkeren. Als de btw omhooggaat of er nieuwe accijnzen komen op brandstof of sigaretten, worden bepaalde producten meteen duurder. Dat ziet er op het eerste gezicht uit als inflatie, maar het is een eenmalige prijsstijging die door beleid wordt veroorzaakt.
Zo herken je de verschillende oorzaken
Niet elke inflatie heeft dezelfde oorzaak. Dit zijn de voornaamste mechanismen op een rij:
- Vraaginflatie: mensen geven meer uit dan het aanbod aankan, waardoor prijzen stijgen.
- Kosteninflatie: hogere productiekosten, zoals energie of lonen, worden doorberekend aan de consument.
- Importinflatie: duurdere producten uit het buitenland of een zwakkere euro maken import kostbaarder.
- Belastingwijzigingen: hogere btw of accijnzen verhogen de prijs van specifieke producten direct.
- Geldaanbod: te veel geld in omloop zonder economische groei leidt tot prijsstijgingen.
Waarom streeft de ECB naar twee procent inflatie?
Een beetje inflatie is niet erg, het is zelfs gewenst. De Europese Centrale Bank streeft naar een inflatie van rond de twee procent per jaar. Dat is genoeg om economische groei te stimuleren, maar niet zo veel dat de koopkracht snel daalt. Bedrijven die verwachten dat prijzen iets stijgen, blijven investeren en mensen blijven kopen in plaats van alles op te sparen.
Deflatie, het tegenovergestelde van inflatie, is juist gevaarlijk. Als prijzen dalen, wachten mensen met aankopen in de hoop dat het nog goedkoper wordt. Dat remt de economie af. Een lage, stabiele inflatie houdt de economie in beweging.
Inflatie raakt iedereen, maar niet gelijk
Hogere prijzen treffen mensen met een laag inkomen harder, omdat zij een groter deel van hun budget besteden aan basisbehoeften zoals eten en energie. Mensen met spaargeld zien de waarde daarvan langzaam slinken als de rente op de spaarrekening lager is dan de inflatie. Wie schulden heeft, profiteert juist: de reële waarde van die schuld daalt mee met de inflatie.
Veelgestelde vragen
Wat is het verschil tussen inflatie en deflatie?
Inflatie betekent dat prijzen gemiddeld stijgen en je met hetzelfde geld minder kunt kopen. Deflatie is het omgekeerde: prijzen dalen gemiddeld. Deflatie klinkt prettig, maar is gevaarlijk voor de economie. Als mensen verwachten dat alles goedkoper wordt, stellen ze aankopen uit. Dat zorgt voor minder vraag, lagere omzetten en uiteindelijk ontslagen.
Kan inflatie ook door loonsverhogingen ontstaan?
Ja, hogere lonen kunnen bijdragen aan inflatie. Als werknemers meer verdienen, hebben ze meer te besteden. Dat verhoogt de vraag. Tegelijk worden de productiekosten voor bedrijven hoger als ze meer loon uitbetalen. Beide effecten kunnen de prijzen opdrijven. Dit wordt ook wel een loon-prijsspiraal genoemd als lonen en prijzen elkaar blijven opjagen.
Hoe snel kan inflatie stijgen?
Inflatie kan in korte tijd sterk oplopen als meerdere oorzaken tegelijk spelen. Na de coronapandemie zag Europa hoe de inflatie in het eurogebied in twee jaar van rond de anderhalf procent steeg naar historisch hoge niveaus, mede door verstoorde aanvoerketens, herstel van de vraag en sterk gestegen energieprijzen. Normaal gesproken verandert inflatie geleidelijker.
Wat kun je zelf doen tegen de gevolgen van inflatie?
Tegen inflatie zelf kun je weinig doen, maar je kunt je financiën er wel op aanpassen. Denk aan je spaargeld (deels) beleggen zodat het meer rendement oplevert dan de inflatie wegneemt, vaste lasten kritisch bekijken en contracten vergelijken. Schulden aflossen kan ook zinvol zijn, maar dat hangt af van de rente die je betaalt.